وتار

د. کۆیار شێرکۆ

ژیان لە نێوان ئاپۆلۆ و دایۆنایسسدا

پێش 3 هەفتە

ئاپۆلۆ و دایۆنایسس دووان لە خواوەندەكانی یۆنانن و هەردووكیان كوڕی زیۆسن. ئاپۆلۆی خواوەندی خۆر، ژیری و لۆجیك، ڕێكی، بیرمەندی و حەقیقەت بە بنەما دەگرێت. دایۆنایسسیش خواوەندی شەراب و فێستیڤاڵ و خواردنەوەیە و ناڕێكی و بێسەروبەری ئامانجیەتی. گەر بە چاوێكی هونەری تەماشای ئەم دوو هێزە بكەین، پەیكەرتاشی هونەرێكی تەواو ئاپۆلۆییانەیە و ڕێكی تێیدا باڵادەستە، لە كاتێكدا مۆسیقا هونەرێكی دایۆنایسسانەیە و زیاتر سەروكاری لەگەڵ هەستەكانماندا هەیە نەك عەقڵ و بیركردنەوە. مێژووی گەڕانەوە بۆ ئەم دوو خوداوەندە لە ئەدەبیاتی ئەڵمانیدا دەگەڕێتەوە بۆ پێش نیچە و چەند نووسەرێكی تر لە نووسینەكانیاندا ئاماژەیان پێكردوە، لەوانە فرێدریك هۆڵدەرلینی شاعیر. بەڵام بەكارهێنانی ئەم دوو چەمكە لە دنیای فەلسەفە و ئەدەبدا، زیاتر دەمانگێڕێتەوە بۆ یەكەمین كتێبی نیچە (The Birth of Tragedy).

لەم كتێبەدا نیچە خوێندنەوە بۆ ئەم دوو هێزە دەكات و دەیبەستێتەوە بە هونەر و كلتووری یۆنان و تێگەشتنێكی ڕوونترەوە لە ژیان. هەرچەندە دواتر نیچە ئەم كتێبەی خۆی وەك كتێبێكی خراپ و شەرمەزاركەر باس دەكات، بەڵام پاش خۆی دەبێتە جێی لێكۆڵینەوەی زیاتر و ئەم دوو هێزەی ئاپۆلۆ و دایۆنایسس كە لە ڕێی نیچەوە دێنەوە ناو دنیای فەلسەفەوە، وردتر شیدەكرێنەوە و دەبنە بابەتێكی سەرەكی كایەكانی هونەر، ئەخلاق، سیاسەت، فەلسەفە و دەروونناسی. 

ئەوەی من دەمەوێ لێرەدا باسی بكەم، پەیوەندی ئەم دووانەیەیە بە دەروون و شێوازی ژیانكردنمانەوە. هەموومان كەسێك دەناسین كە ئارەزووی ڕێكی دەكات، وەك ئاپۆلۆ بە دوای بیرمەندیدا وێڵە و بۆ زانست و ژیری دەژی و دەیەوێت بەم هێزە ببێتە ئەو كاراكتەرە نموونەییەی لە هزریدایە. كەسێكیش دەناسین وەك دایۆنایسس ڕێگای ناڕێكی گرتووە و ژیانكردن بۆی تەنها خواردن و خواردنەوە و خۆشی و ڕابواردنە و ڕێكی و هارمۆنی ڕەت دەكاتەوە. بەكارهێنانی ڕێكی و ناڕێكی لێرەدا هیچ پەیوەندییەكیان بە باشە و خراپەوە نییە و گرنگە تێكەڵیان نەكەین و ڕوون بێت كە ئەمە مانای لە پێشینەیی هیچ كام لەو 
هێزانە نییە بەڵكو تەنها ناساندنی ئەو شێوازە ژیانكردن و تێگەشتنەیە كە هەریەك لە ئاپۆلۆ و دایۆنایسس تەمسیلی دەكەن.

نیچە پێچەوانەی فەیلەسووفەكانی پێش خۆی، ژیانكردنی ئاپۆلۆیانەی ڕەها ڕەت دەكاتەوە. ئەو پێیوایە ئەم شێوازی ژیانكردنە مرۆڤ لە سرووشتی خۆی و گەیشتن لە مانا دوور دەخاتەوە، بەم جۆرە نە مرۆڤ ژیانێكی تەواو دەكات و نە دەرفەت دەداتە ژیانیش ئەو بكاتە مرۆڤێكی داهێنەر. ئەمە مانای ڕەتكردنەوەی ئاپۆلۆ نییه چونكە نیچە ژیانكردنێكی دایۆنایسسانەی ڕەهاش ڕەت دەكاتەوە. بۆ نیچە، دایۆنایسس توخمێكی نێگەتیڤ و ناڕێك بەڵام پێویستە و بە بێ دایۆنایسس، داهێنانی جوانی مەحاڵە. دەتوانین گریمانەی ئەوە بكەین كە نیچە بوونی ئەم دوو توخمە پێكەوە و وەك دوو هێزی سروشت  بە درووست دەزانێ و هیچیان ناخاتە پێش ئەوی تریانەوە، گەر جیاوازییەكی بچووكیش لە نێوانیادا بكات، ئەوا بۆ نیچە، ئاپۆلۆ لە پێشترە، بەڵام بە بێ دایۆنایسس نا. ئەو دەڵێت، "نەخۆشی دەكرێت هاندەرێكی وزەبەخش بێت بۆ ژیان، بۆ ژیانی زیاتر." 

بە بڕوای نیچە پێكەوەگرێدانی ئەم دوو جەمسەرە دۆخی نمونەییە، لەگەڵ ئەوەی ئەنجامدانی ئەمە كارێكی قورسە، بەڵام نەكردە نییە. نووسەر و نیگاركێش و پەیكارتاشەكان بۆ داهێنانی جوانی پێویستیان هەم بە بیرمەندی و هەم بە ناڕێكیشە، پێویستیان بە تراجیدیا و هێزی داهێنانیشە. تۆش، گەر نووسەر و نیگاركێشیش نەبیت، هێشتا دەتوانیت كەڵك لەم تێگەشتنەی نیچە وەربگریت، چونكە هەریەك لە ئێمە هەڵگری هەردوو هێزەكەیە و هەوڵدان بۆ گرێدانیان ڕەنگە ببێتە هۆی دروستكردنی ئەو مرۆڤەی نیچە ناوی دەنێت، مرۆڤی باڵا.

دەتوانرێت ئەم بیردۆزەی نیچە بە بەڵگەیەكی ئەزموونی پشت ئەستوور بكرێت، ئەویش ئەو پەیوەندییە نزیكەیە كە لە نێوان داهێنەرانی جوانی و نەخۆشییە جەستەیی و دەروونییەكاندا هەیە. هۆمەر، هۆلدەرلین، بۆدلێر و بتهۆڤن، دۆستۆیڤسكی و نیچە خۆی، ئەو نموونانەن كە ئازار و ڕووبەرووبوونەوەی بەردەوام لەگەڵ ناڕێكیدا دەیانكاتە داهێنەر و جوانیبەخش، ئەوان نموونەییانە ئاپۆلۆ و دایۆنایسس پێكەوە گرێدەدەن. 

وتاری زیاتر

دەروونناسە ئایدۆلۆژیستەكان

د. کۆیار شێرکۆ

په‌روه‌رده‌ له‌ رۆژاڤا

د. کۆیار شێرکۆ

ئایا ئه‌و که‌سانه‌ی نیشانه‌یان نییه‌ نه‌خۆشییه‌که‌ بڵاو ده‌که‌نه‌وه‌؟

د. کۆیار شێرکۆ

میدیا‌و مێشك (٢)

د. کۆیار شێرکۆ

میدیا و مێشك (1)

د. کۆیار شێرکۆ

‎گەرمیان خالید گڕاوی

ئازادی‌و بەرەڵایی

فەریق حەبیب

گه‌ڕانه‌وه‌ی‌ سیستمی‌ ئینتیداب چاره‌سه‌ره‌ بۆ قه‌یرانه‌كانی‌‌ رۆژهه‌ڵات؟

سابیری سەندیکا

جینۆسایدی ئێزدیەکان

سەروەت تۆفیق

چەند سەرنجێک لەسەر هەڵبژاردنی پێشوەختە لە عێراق

ماجد خەلیل

لەپەراوێزی تۆبەکەی (هێڤیدار)دا

نسار مستەفا

قەیرانی ئابوری و چارەسەر

د. کۆیار شێرکۆ

ژیان لە نێوان ئاپۆلۆ و دایۆنایسسدا

پارێزەر لوقمان مستەفا ساڵح

وەزارەتی ناوخۆ بۆ وا خۆی تێکداوە؟

سەروەت تۆفیق

لیبیا لە شەڕی ناوخۆییەوە، بۆ شەڕی نێودەوڵەتی

کەمال محەمەد

هەستكردن بە ئەخلاقی سیاسی و حەقیقەتێكی دیكەی تاڵ

دارەوان حاجی حامید

وەرگێڕانی کتێبەکەی جۆن بۆڵتن بۆ؟

ئەحمەد محەمەد سەعید

کرێکارو دادگای کار

چێنەر شەرعی

سەرئەنجامی ھەڵپەساردنی کۆبوونەوەکانی پەرلەمانی کوردستان

سەروەت تۆفیق

دەستوور چۆن وەڵامی داواکاری بە هەرێم بوونی بەسرە دەداتەوە؟

ماجد خەلیل

زارا، پارێزەری کیانی زمانەوانی کوردییە!

برایم محێدین عارف

حکومەتی هەرێم ، بەردەوامی مانەوە یان لێک ترازان

محەمەد فاتیح

به‌ته‌نها ده‌ستی مامۆستاكه‌ نا، ده‌ستی هه‌مومان به‌ستراوه‌یه‌

بڵێسە جەبار فەرمان

بەناوی خزمەتی خەڵک نانی خەڵک مەبڕن

ئەحمەد محەمەد سەعید

کرێکارو دادگای کار