فایلی كورد، لە ترەمپەوە بۆ بایدن

داهۆ سالم 12/11/2020


لەبەر ئەوەی كێشەی كورد یەكێكە لەو كێشانەی تا ئاستێكی زۆر هەم پەیوەستە و هەم گرێدراوی هەڵوێست و سیاسەتی جیهانییە، بۆیە ئاسایی دەبێ گەلی كورد و بژاردەی فەرمانڕەوا و چالاكانی بواری سیاسی لەنزیكەوە ئاگاداری گۆڕانكارییە ناوچەی و جیهانییەكان بن. جا لەم سۆنگەیەوە، یەكیك لەو وڵاتانەی كە بەدرێژایی میژووی نزیك كاریگەری چارەنووسسازی بەسەر كورد و دۆسییەكەی و بزاڤە ڕزگاریخوازییەكەیەوە هەبووە وڵاتە یەكگرتووەكانی ئەمەریكا بووە. ئەمەش بەتایبەت لەدووای كۆتایی هاتنی جەنگی سارد و باڵادەستبوونی كاپیتاڵیزم بەڕابەرایەتی ئەمەریكا بەسەر جیهاندا و دەركەوتنی ئەمەریكا وەك تاكجەمسەر لە كۆتایی ساڵانی هەشتای سەدەی ڕابوردووەوە لەسەر ئاستی جیهان و سەركەوتنی بەسەر یەكێتی سۆڤییەت و بلۆكی سۆشیاڵیزمدا. جابۆیە هەڵبژاردنی یٔەمساڵی ئەمەریكا وەك چۆن بۆ تەواوی جیهان جێی بایەخ و گرنگی پێدان بوو، بەهەمان شێوە بۆ كوردیش لەسەر ئاستی هەرچوار پارچەكە ببووە جێی گرنگی و بەووردی چاودێری ئاكامەكانی دەكرا.

بەگشتی هەڵبژاردنەكانی یٔەمجارە “٢٠٢٠” ی ئەمەریكا بۆ خۆی شتێكی جیاوازی بەرهەم نەهێناوە، ئەوەندەی دیاردەیەكی جیاوازی پێچایەوە و كۆتایی پێ هێنا. ئەوەی وایكرد یٔەم هەڵبژاردنەی ئەمەریكا جۆرێك تایبەتمەندی بەلای خەڵكی یٔەمەریكا و جیهانیشەوە بەخۆوە ببینێت، هەم بۆ دۆستەكانی ئەمەریكا و هەم نەیارەكانیشی دیاردەی “ترەمپیزم  “بوو. ترەمپیزم بەو مانایەی ئەو سەرۆكە ئاكارێكی جیاوازی هەبوو لەمامەڵەی سیاسیدا. ئەو بازی دەدا بەسەر شێوازی سیستماتیكی كاری حكومەتی ئەمەریكادا. وە هەر لەسەرەتای دەستبەكاربوونییەوە دیاردەی تویتی داهێنا وەك یەكەم سەرۆك و سەرۆكی گەورترین وڵاتی جیهانیش، پێگەی ئەلیكترۆنی تویتەری كردە وێستگەی بڵاوكردنەوەی دید و تێڕوانینەكانی لەمەڕ كێشە و ئاریشەكانی جیهان. بۆخۆی ئەم نەریتی تویتكردنە لە كلتووری سیاسی جیهاندا شتێكی تازە بوو، كە سەرۆك بەو یٔەندازەیە بیكات بە زمانحاڵی خۆی. ئەمەش سەرەتای فەرامۆشكرنی پرۆتۆكۆڵی میدیای فەرمی و ڕۆڵی وتەبیژ و كەمكردنەوەی بایەخی هۆڵی كۆنفرانسەكانی كۆشكی سپی بوو. ئەمە وسەرباری بڕیار و هەنگاوە كەسیەكانی، بەبێ گەڕانەوە بۆ تیمی كابینەكەی و پەیوەندییە تایبەتیەكانی لەگەڵ سەرۆكی وڵاتان، لەهەمووی سەیرتر، یٔئەو پەیوەندییە تایبەتییانەی لەگەڵ ئەو سەرۆكانەدا بوو كە نەیاری كۆنی یٔەمەریكا بوون، لەوانە كیم جۆن یٔون سەرۆكی كۆریای باكور و ڤلادیمیر پۆتین سەرۆكی ڕووسیا و رەجەب تەییب یٔئەردۆگان سەرۆكی توركیا. كە هەرسێ سەرۆك ناكۆكی سیاسیان لەگەڵ ئەمەریكادا هەبوو.
بۆیە یٔئەم تایبەتمەندییانەی سەرۆكی ئەمەریكا، لەو كاتەی ئەمەریكا بوونێكی مەیدانی و پڕ جوڵە و چارەنوسسازی هەبوو لە ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، كاریگەری بەهێزی لەسەر پرسی كورد هەبوو لە تەواوی ناوچەكەدا، بەتایبەت لە باشوور و ڕۆژئاوای كوردستان. لە سەر وەختی كابینەكەی ترامپدا بەهۆی سەرهەڵدانی داعش و ڕاگەیاندنی خەلافەتەكەیان، كوردستان و عێراق و ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوین مەیدانی دەستوەردانی جیهان بوو، لەسەروو هەموویانەوە دەستوەردانی ئەمەریكا. 

هەر بۆیە لەو دەمەی كۆشكی سپی لە ئەستۆی ترامپدا بوو، گەلی كورد لە دوو پارچەی كوردستان  ڕووبەڕووی دوو ڕووداوی تراژیدی بوونەوە لە باشور و ڕۆژئاوای كوردستان كە هەڵوێستی ئەمەریكا كاریگەری ڕاستەوخۆی لەسەر ئاكامەكانی هەردوو ڕووداوەكەش هەبوو. لە دەورانی فەرمانڕەوای ترەمپدا ئەمەریكا لە دوو هەڵوێستی جیاوازدا بێباكانە ڕووی لە كورد وەڕگێڕا و زیانی گەورە بەر دەسكەوتەكانی ئەو دوو پارچەیەی كوردستان كەوت، لەكاتێكدا گەلی كورد ئازایانە و چالاكانە وەك كاراكتەرێكی ئەكتیڤی نێو هاوپەیمانی نێودوڵەتی دژی تیرۆر، شانبەشانی ئەمەریكا و هاوپەیمانەكانی لە جەنگدا بوو لە دژی داعش. ئەوەی پەیوەست بوو بە باشووری كوردستانەوە، دژایەتی و نەیاری فێڵبازانەی ئەمەریكا بوو بۆ پرۆسەی ڕیفراندۆم و چاوپۆشی و لاری نەبوونی بوو بۆ هێرشی سوپای عێراق و حەشدی شەعبی بۆ سەر پێشمەرگە لە ناوچەجێناكۆكەكان. كە بەپێی ڕای زۆربەی چاودێرانی ڕۆژئاوایی، عەبادی پێش هێرش بۆ سەر ناوچە جێناكۆكەكان، گڵۆپی سەوزی ئیدارەكەی ترامپی بۆ هەڵكرابوو. وە ئەوەی لە شانزەی ئۆكتۆبەردا لەلایەن بەغداوە یٔەنجامدرا، هەنگاو بە هەنگاو كۆشكی سپی لێ ئاگاداركردبووەوە. هەر بۆخۆی لە لێدوانێكیدا لە مانگی نۆڤەبەری ساڵی ڕابووردودا، ترامپ سەبارەت ڕووداوەكانی ڕیفراندۆم و كێشەكانی نێوان هەرێم و بەغدا ڕایگەیاند كەوا، “هەوڵ هەبووە بۆ ئەوەی دەستوەردان بكەین، بەڵام نەمان كرد و خۆیان بۆ خۆیان سنوورێكیان بۆ خۆیان دیاری كرد”  ئەمەش دەریدەخات لە واشنتۆن هەوڵ هەبووە بۆ ڕێگریكردن لە هێرشی سوپای عێراق بۆسەر پێشمەرگە، بەڵام ترامپ پشتگوێی خستووە. 

پەیوەست بە ڕۆژئاوای كوردستانیش، لەكاتێكدا ئیدارەی خۆسەر و هێزەكانی سوریای دێمۆكرات شانبەشانی سەربازانی یٔەمەریكا لە دووا قۆناغەكانی شكستپێهێنانی خەلافەتەكەی داعش دا بوون، دووجار بەتەلەفۆن و دوور لە ئیتیكی دیپلۆماتی، ئەردۆگان توانی ترەمپ قایل بكات لە ڕۆژئاوای كوردستان و ناوچەكانی ڕۆژهەڵاتی فورات بكشێتەوە، كشانەوە بەمانای واڵاكردنی ناوچەكە بۆ هێرشی توركیا و گروپە یٔیسلامییە ڕادیكاڵە سورییەكان بۆ سەر خەڵكی كورد و كەمە یٔیتنیكییەكانی تر. جاری یەكەم لە مانگی دیسەمبەری 2018 دا بوو، كە لەڕێگەی پەیوەندییەكی تەلەفۆنییەوە ئەردۆگان توانی ترامپ قایل بكات بە ئەنجامدانی ئۆپراسیۆن لەدژی دەستكەوتەكانی ڕۆژئاوای كوردستان و داگیركردنی ناوچەكانی ئیدارەی خۆبەڕێوەبەری. خۆشبەختانە لەو هەوڵەیاندا بەهۆی كاردانەوەی یٔەندامانی كابینەكەی ترەمپ و بەشێك لە كاراكتەرە دیارەكانی كۆشكی سپی توانرا ترەمپ لەو بڕیارە پاشگەزبكرێتەوە و ڕێگە لەو تراژیدیایە بگرێت. بڕیارەكەی سەرۆك هێندە دیراسەنەكراو و ناسیستماتیكی بوو، كاردانەوەكە بەجۆرێك بوو كەسایەتییەكی وەك ڕێكس تیلەرسن وەزیری دەرەوە و برێت مەكگۆرگ نوێنەری هاوپەیمانی نێودەوڵەتی بۆ شەڕی دژی داعش دەستیان لەكارەكانیان كێشایەوە. واتە هەڵسوكەوتی ترامپ بۆ خودی كەسە نزیكەكانیشی مایەی سەرسوڕمان بووە. هەرچەندە لە ژێر فشاری هەندێك لە وڵاتان بەتایبەتی فەرەنسا و ئەندامانی كابینەكەی، جاری یەكەم توانرا ترامپ پاشگەزبكرێتەوە لە كشانەوەی سەربازانی ئەمەریكا لە ڕۆژهەڵاتی فورات لە سوریا، بەڵام هێشتا توركیا ژانی جەنگ دەیگرت و سوربوو لەسەر داواكەی بۆ دەستوەردانی سەربازی لە ناوچەكانی هەسەدە لە باكوری سوریا. بۆیە وەك خوێندنەوەیان بۆ لایەنی سایكۆلۆژی سەرۆك كردبێت، ئەردۆگان سوربوو لەسەر میتۆدی تەلەفۆن بۆ قایل كردنی سەرۆكی ئەمەریكا. بۆیە جاری دووەم و لە بڕیارێكی تری لەناكاو و چاوەڕوواننەكراودا، بەهۆی پەیوەندییەكی تری تەلەفۆنی ئەردۆگانەوە لە مانگی ئۆكتۆبەری ساڵی ڕابووردوودا، سەرۆكی ئەمەریكا بڕیاری كشانەوەی سەربازانی وڵاتەكەی لە باكوری سوریا ڕاگەیاند و ئەوەش بەواتای گرین لایت بوو بۆ سوپای توركیا بۆ پەلاماردانی ناوچەكانی ئیدارەی خۆسەر لە ڕۆژئاوای كوردستان و ئاوارە و دەربەدەركردنی دانیشتوانەكەی. ئەم بڕیارەی سەرۆك بووبە هۆی ئاوارەبوونی دەیان هەزار كەس و گەڕانەوەی سوپای سوریا و هێزەكانی ڕوسیاش بۆ ناوچەكانی تری ژێر كۆنترۆڵی هەسەدە، كە لەئێستادا بوون بە مایەی پشێوی و جۆرێك لە پاشاگەردانی ودەردیسەری و قاڵە وقڕە و كیشەی ترافیك بۆ خودی سوپای ئەمەریكاش لەو ناوچانەی  سوریادا.

جگە لەوەی پەیوەست بوو بە دۆناڵد ترامپەوە، هەڵبژاردنی ئەمجارەی ئەمەریكا بۆ كورد، بەگشتی هەندێ تایبەتمەندی تری تێدایە. كەسایەتیەكی وەك جۆ بایدن باشترینی هەموو كاندیدەكانی نێو هەردوو پارتی كۆماری و دێمۆكراتەكانی ئەمەریكایە كە بۆ خۆی هەم كوردەكان دەناسێت و هەم ئاشنایە بە دۆزەكەی. هەرچەندە وەك نەریتی هەمیشەیی لە سیاسەتدا، بەرژەوەندی و بەرپرسیارێتی لەپێشە، بەڵام بۆ فایلێكی وەك دۆزی كورد، بوونی ئاشنایەتی و مەعریفە و ئاگاهی خودی سەرۆكی وڵاتێكی وەك یٔەمەریكا هەنگاوێكی كەم نییە. بگرە لە هەندێ هەلومەرجدا، بۆ گەلێكی وەك كورد، دەبێ لوبی گەورە گەورە بكرێت و ملیۆنان دۆلار خەرج بكرێت بۆ ئەوەی دەنگی خۆت بگەیەنیت بە گوێی سەرۆكی وڵاتێكی گەورەی وەك ئەمەریكا.
لەلایەكی ترەوە، خودی جۆ بایدن نەیارێكی سەرسەختی ئەردۆگان و سیاسەتەكانییەتی لەسەر ئاستی جیهان. وڵاتێكی وەك توركیا، بۆئەمەریكا یٔەگەرچی هەر كەسێك لە كۆشكی سپیدا بێت بایەخی تایبەتی دەبێت، بەڵام ئەو جۆرە لە تێگەیشتنی سەرۆكی ئەمەریكا بۆ سیاسەتی هەر سەرۆكێكی تر، چوونە ژێربار و خۆبەدەستەوەدان و ڕێكەوتن لەگەڵیدا قورس دەكات. ناكۆكی بایدن لەگەل ئەردۆگاندا تا ئاستێك بوو بەشێك لە پرۆژەی بانگەشەی ئەو كاندیدە دژایەتی ئەردۆگان و ڕووبەڕوبوونەوەی سیاسەتەكانی بوو. بایدن لەچەندین بۆنەدا هێرشی توند و كەسی كردۆتە سەر ئەردۆگان. تەنانەت ساڵی پار ڕایگەیاند كە، “یٔەبێ ئەردۆگان باجی ئەو دەستدرێژییانە بدات كە ئەیكاتە سەر دۆستەكانمان لە ڕۆژهەڵاتی فورات لە سوریا.” لە هەڵوێستێكی تردا ئەوەی ووت كە، “دەبێ ئۆپۆزیسیۆنی توركیا یارمەتی بدرێن لەڕێگەی سەندوقی دەنگدانەوە بگەڕینەوە دەسەڵات و كۆتایی بە ئەردۆگان بێنن.” هەموو ئەم هۆكارانە وای كردووە تا ئێستا ئەردۆگان پیرۆزبایی لە بایدن نەكردووە، وەك ئەوەی هەر لەئێستاوە چەندین ووڵاتی ئەوروپایی و ئاسیایی و عەرەبی كردوویانە. بەپێچەوانەشەوە، وەك ئەوەی هەست بە خۆشحاڵی نەكەن و ئەو گۆڕانكارییەی كۆشكی سپی بە ڕووداوێكی سادە و ناكاریگەر پیشان بدەن، لە دیمانەیەكدا، فواد ئۆكتای، جێگری سەرۆكی توركیا رایگەیاند، “هیچ هەڵبژاردنێك لەهیچ وڵاتیك، هیچ گۆرانێكی دەسەڵات، هیچ شتێك بۆ ئێمە ناگۆڕێت.” بۆ خۆی ئەم لێدوانە كە جێگرەوەی پیرۆزباییە دەریدەخات بایدن دڵخوازی ئەردۆگان نیە.

لەبەرامبەر هەموو ئەوانەدا، بە كۆتاییهاتنی  دەورانی ترەمپیزم، ئەمەریكا و جیهان جارێ  چاوەڕێی ئەوە نابن  سیاسەت و سیتراتیژی ئەمەریكا گۆڕانی ڕیشەیی بەسەردا بێت. بەڵكو ئەخوازرێت جۆرێك لە مۆراڵ بۆ مامەڵەی یٔەمەریكا بگەڕێتەوە، یان لانی كەم یٔیتیكی سیاسی ئەمەریكا بگەڕیتەوە سەر شێوە ترادیشنەكەی خۆی. هیچ نەبێ بریاڕ و ئاكار و یٔامانجەكانی یٔەمەریكا بەرمەبنای مشتومڕی تیمی فەرمانڕەوای كۆشكی سپی بێت. یان  ئەو بڕیارانەی ئەمەریكا كە پەیوەستن بە ژیانی هەزاران خەڵكی مەدەنییەوە سەرپێی و مەزاجی و كوتوپر نەبن.
هەموو ئەوانە دەریدەخەن كە لەسەردەمی ترامپدا، دۆزی كورد وەك ئاریشەیەكی پەیوەست بە سیاسەتی دەرەوەی ئەمەریكاوە چەند لە مەترسیدا بووە، بەتایبەت لە دوو ساڵی دووایی ویلایەتی ترامپدا. سەردەمی ترامپ سەردەمی ناجێگیری و بێمتمانەیی بوو. لەو ماوەیەدا كاریگەرییەكانی هەڵسوكەوتی ناجێگیر و پێشبینی نەكراوی ترامپ ببووە مایەی ترس و دڵەڕاوكێ نائارامی بۆ كورد.

وتاری زیاتر