وتار

عه‌لی ساڵح عه‌لی

ئایا سەرژمێری دانیشتوانی 2020 لە هەرێم ئەنجام بدرێت یان نەكرێت

پێش 3 هەفتە

 بەگۆیرەی راسپاردەكانی نەتەوەیەكگرتوكان  بۆ هەموو وەڵاتانی دونیا هەموو وەڵاتیك پێویستە سەرژمێری دانیشتوانەكەی بكات هەموو پێنج یان  دە ساڵ جارێك وبەشی ئامار لەنەتەوە یەكگرتووەكان هەموو یارمەتیك پیشكەشدەكات بە وەڵاتان   بۆ ئەنجام دانی سەرژمێری دانیشتوان لە وەڵاتەكانیان لە ڕووی پسپۆری وڕاوێژكاری مادی ومەعنەوی بۆ ئەوەی ووڵاتان لەسەر داتا وژمارە پلان بۆ ووڵاتەكانیان دانن لە هەموو كەرتەكانی حكومەت.
 سەرژمێری گشتی دانیشتوان: كۆكردنەوەی داتا وزانیاری لەسەر دانیشتوانی ئەو ووڵاتە لە ڕووی دابەشبونیانەوە بەگۆیرەی شۆینی جوگرافی بۆ پارێزگا وقەزا وناحیە وگەڕەك یان گوند ولەڕووی ژمارەیانەوە، قەبارەیانەوە ، ڕەگەزیانەوە بۆ نێر ومێ، وتەمەنیانەوە، وبڕوانامەكانیانەوە بۆ زانینی ئاستی خوێندەواریان وژمارەی خوێندكارەكانیان وژەماری تاكەكان بەگۆیرەی پسپۆری بڕوانامەكانیان، بۆ زانینی پیشەكانیان وكارەكانیان وئاستی بێ كاریان وهەروەهابۆ زانێنی  ژمارە بیناكان وجۆرەكانیان تەمەنیان(ماڵ،باڵەخانە،هوتێل،مەكتەب،نەخۆشخانە فەرمانگەی حكومی وهتد) وهەروەها بۆ زانینی كۆچكردنی ناوخۆ (لە گوند بۆ شار وبە پێچەوانەوە یان لە پارێزگایەك بۆ یەكی دیكە وبە پێچەوانەوە) وكۆچكردنی دەرەكی ( لە عێراق بۆ هەندەران یان بە پێچەوانەوە ) وهەروەها زانینی ڕێژە و ژمارەی منداڵبوون بەگۆیرەی تەمەنی ژنانەوە, وهەروەها زانینی ڕێژە وژمارەی مردووان بەگۆێرەی تەمەنیان وهۆكاری مردنیان.. .....   وهتد.
سوودەكانی سەرژمێری:
سوودەكانی سەرژمێری وگرنگیان لەوەدایە كە حكومەت وئامارگران دەتوانن پلانی پوخت وچاك دانین بۆ ئایندەی ووڵات بۆ:
1. حكومەتی ناوەندی لەسەر داتای سەرژمێری دەتوانێت پلان بۆخانووبەرە وهێزی كار وبیمەی خانەنشین دارێژێت.
2. هەرێمەكان وحكومەتە خۆجیەتێەكان پلانان دادەڕێژن بۆ خزمەتگۆزاریە گشتیەكان لە ناوچەكانیان بەگۆێرەی پێویست وگرنگیان.
3. وەزارەتی تەندروستی لە ڕووی بینا وپزیشك وكارمەند وپێداویستی دەرمان بۆ دانیشتوانی ووڵات.
4. وەزارەتی پەروەردە بۆ دروستكردنی بینای قوتابخانە لەئایندەدا وژمارەی ماموستای پێویست وپێداویستەكانیان بۆئایندە.
5. كەرتی تایبەت بۆ پلانە داهاتووی بازاڕەكان بەگوێرەی شوێن وجۆرەكانی ماركێتی پێوێست بۆ ناوچەكان ودابەشبوونی هێزی كار.  وزۆر بواری تر .




هێماكانی سەرژمیرێكی باش
1. وەزعی ئەمنی بەرقەراربێت لەو ووڵاتدا كەسەرژمێری تێدا دەكرێت.
2. لەلایەن حكومەتی ناوەندی سەرپەرشتی بكرێت لە ڕووی مادی ومەعنوی.
3. كات وبەرواری سەرژمیرێكدا لەهەموو ووڵاتدا لەیەك كات وساتدا ئەنجام بدریت.
4. پرۆسەكە درێژی خایەن نەبێت ولەیەك رۆژدا  تەواو بكریت.
5. زانیاری وداتای كۆكراو دەبێت لە تاكەكانی خێزان وەربگرێت نەك لە نۆینەری خێزانەكە یان سەرۆكی خێزانەكە.

جۆرەكانی سەرژمێری
جۆرەكانی سەرژمێری وچونیەتی ئەنجامدانیان ، سێ جۆر یان شێواز هەیە بۆ ئەنجام دانی سەرژمێری كە برێتین لە:
1. سەرژمێری دانێشتوان واقعی(فعلی),(Defacto Population Census).
  ئەم جۆرە ئەو دانێشتوانە ئەژمێردەكات كە بەفعلی لەكاتی ئەنجامدانی پرۆسەی سەرژمێری ئامادەن وبژمێر بەچاو دەیانبێنی لە كاتی چۆنی بۆ ئەو مالە.
2. سەرژمێری دانێشتوان (هەمێشەیی)،(De jure Population Census).
كە ئەم جۆرە هەموو دانێشتوان ئەژمێردەكات  كە بەهەمیشەیی لەو ماڵەدا دەژێن لەكاتی ئەنجامدانی پرۆسەی سەرژمێری ئامادەبن یان ئامادەنەبن وبژمێر لەسەر  ژمارەی فۆرمی خۆراك یان لەسەر زارەكی سەرۆكی خێزانەكە ئەژمێریان دەكات.
3. بەكار هێنانی هەردوو شێواز پێكەوە، لەهەندی وەلات هەردوو جۆرەكە بەكاردەهێنن ،كە عێراق یەكێكە لەو وەڵاتانە.

كام جۆر بەكاربێنێن بۆ هەرێم باشە
هەرچەندە شێوازەكان لەئەنجامدا یەك ئامانجی هەیە بەڵام من پێم باشە شێوازی یەكەم (فعلی) بەكاربهێنیت لە پرۆسەكەدا لەبەر ئەوەی بژمێر نەكەویتە داوی ئەوەی سەرۆك خێزان ژمارەی ئەندامان خێزان بە ئارەزوی خۆی بڵی، یان لەسەر فۆرمی خۆراك ئەژمێریان بكات واتا بژمێر بەچاووی خۆی كەسەكان ببینێت ودواتر تۆماریان بكات، هۆكارەكەی ئەوەیە ناوچەكانی شەری داعش زۆر ئەندامانی بی سەرو شۆینن ئەگەر لەسەر زارەكی بڕوات ئەوە سەرۆكی خێزانەكە هەموو ئەندامانی خێزان ئەژمێری بەئامادە بوون لەماڵ یان ئامادەنەبوو‌نیان ولەوانەیە كەسی مردووش ئەژمار بكریت كە ئەمە دەبێتە هۆی زیادبوونی ژمارەی ئەوناوچانە ولەرێژەی هەرێم كەمبكاتەوە.  


پرسیارەكانی ناو فۆرمەكە
1. بۆ هەرێم زۆر گرنگە پرسیاری  نەتەوەی تێدا بێت،بەڵام لەم كات وساتەدا باش نیە ئەم پرسیارەی تێدا بێت بەتایبەتی لە ناوچەدابڕاوەكان لەبەرئەوەی دوای ڕووداوەكانی ئەكتوبەر 2017 ئەم ناوچانانە گۆرانكاری دیموگرافی تێدا كراوە وعەرەبە هاوەردەكان گەڕاونەتەوە بۆ ئەم ناوچانە وزۆربەیان فۆرمی خۆراكیان گواستوەتەوە كەركووك وناوچەكانی تر كردووە كە ئەمە دەبێت هۆی كەمبوونی رێژەی كورد لەو‌ناوچانە، هەرچەندە یەكلاكردنەوەی ئەم ناوچانە لە مادەی 140 دەستور عێراق دیاریكراوە، بەڵام مەترسی هەیە حكومەتی عێراق دژی هەرێمی كوردستان بەكاری بهێنیت لەئایندەدا.
2. ئەگەر پرسیاری نەتەوە داخلی فۆرمی سەرژمێری بوو ئەوە دەبێت كورد وەكو یەك نەتەوە بێت نەك وەكو ئاین جیابكرێتەوە وبكرێتە چەند بەشێكەوە لەپرسیاری نەتە‌وە وەكو یەزیدی وكاكەیی وشەبەك كە لەفۆرمی سەرژمێری 2009 جیاكرابوو كە ئەمە دەبێتە هۆی كەم بوونی ژمارەورێژەی كورد لەعێراقدا.
3. شۆێنی نێشتەجێبوونی پێشوودەبێت لەسەر نفوس دیاری بكرێت بۆ ئەوەی بزانین ژمارەی  هاوڵاتیانی كوردستانی لەناوچەدابڕاوەكانن  چەندە وئێستا لە كۆی نێشتەجیێن.
4. دیاری كردنی سنوری ئیدارەی هەرێم و‌پاڕیزگاكان كە ئەمە كێشەكی ترە ڕووبەڕووی سەرژمێری دانێشتوانی عێراق دەبێتەوە ئایا سنوری هەرێمی كوردستان كوێ یە ئایا  دانێشتوانی هەرێم تەنها (دهوك وهولیر وسلیمانی وهلبجە) دەگریتەوە، یان هەرێم هەموو ئەوە شۆینانە دەگریتەوە كە سەر بەهەرێمی كوردستانن(هێڵی سەوز-2003), یان دیسان لە سەر ئاستی پارێزگا ئەژمێردەكریت كە لەسەرژمێری2009 كرا وهەرێم وبەرێوەبەری تەنفیزی سەرژمێری هەرێم بی ئاگابوو لی، كە لە خشتەی خۆارەوە پێشانی دەدات چەند ناوچە وشۆین كە سەر بەهەرێمی كوردستانە وخراوەتە سەر ئەوپارێزگایانە كە لەسەر عێراق ئەژمار كراوە.










خشتەی 1: ئه‌وشۆینانه‌ كه‌ سه‌ر به‌رێمی كوردستانن وخراونه‌ته‌ سه‌ر عێراق
قەزا ناحیە ژ-دانیشتوان بەگۆیرەی گەمارودان وژمارە لێدانی 2009 ئەژماركردنی  لەلایەن عێراقەوە بۆ پاریزگای سەر بە هەرێمی كوردستان (هێڵی سەوز-2003) وسەر بە پاریزگای
مخمور ناوەندی مخمور 42,676 نەینەوا هەولیر
گۆێر 61,665
كندیناوە 16,599
قراج 31,713
ملا قرە 21,448
شیخان شیخان 21,182 نەینەوا دهوك
زیلكان 15,416
سمیل سمیل 62,309 نەینەوا دهوك
ناوەندی كەركووك
  شوان 10,121 كەركووك سلیمانی
قەرهەنجیر 10,164
كۆی گشتی 293,293


پێشنیارەكان
پێمان باشە سەرژمێری  بكرێت بەم مرجانە لای خوارەوە‌:
1. پرسیاری نەتەوەی تێدا نەبێت، ئەگەر تێدا بوو دەبێت كورد ڕازی نەبێت بەدانانی یەزیدی وكاكەیی وشەبەك وەكو نەتەوە تەنها كورد ولەخانەی ئاییندا جیابكریتەوە.
2. دەبێت ئەوشۆین وناوچانە كە لە خشتەی (1)ی سەرەوە دیاری كراوە ژمارەی دانیشتوانەكەی بخرێتە سەر دانیشتوانی هەرێم نەك بخرێتە سەر پاریزگاكان.
3. دەبێت لەناوچە دابڕاوەكان دووبژمێر بێكەوە ئێش بكەن كوردیك وعەرەبێك بۆ ئەوەی نەتوانرێت دەسكاری نەتەوە بكرێت چونكە ئەمجارەیان وا بڕیارە بە تابلیت(ipad) ئەنجام بدرێت كە ئەمە زۆر ئاسانترە بۆ گۆرینی وەڵامەكان بەتایبەتی ئەگەر سەرۆك خیزانەكە نەخوێندوار بێت.
4. لەكوتایدا هێوای دارێن حكومەتی هەرێم وەزارەتی پلاندانان ودەستەی ئاماری هەرێم بەجدی سەیری بابەتەكە بكات بۆ بەرژەوەندی هەرێمی كوردستان وناوچەدابراوەكان.




لەكۆتاییدا دەبێت حكومەتی هەرێم ووەزارەتی پلاندانان دەستەیەك لە پسپۆران وخاوەن بڕوانامەی ئامار وشارەزا پێك بێنێت بۆ دراسەكردنی پرسیارەكانی فۆرمی  سەرژمێری وبەرێوەبەریەكی تەنفیزی خاوەن ئەزموون وبڕوانامەی پسپور لە ئامار دابنرێت بۆ ژوری عەملیاتی سەرژمێری هەرێم، بۆ ئاگاداربوون لە پرۆسەكە وچۆنێتی دانانی پرسیارەكانی فۆرمی سەرژمێری دانێشتوانی عێراق پێش چاپكردنی فۆرمەكان وئاگەداركردنەوەی دەستەی پسپوران پێش ئەنجام دانی سەرژمێری2020  بۆ ئەوەی سەرژمێریەكە لە پەرژەوەندی دانێشتوانی هەرێم وناوەچە دابراوەكان بێت.


علی صالح علی
ماستر لەئاماری دیموگرافی(دانێشتوان)
ئەكتوبری 2019



        

وتاری زیاتر

کەمال محەمەد

ئاسۆی ڕوانین و سێبەری گۆڕانكارییەكان

کنێر عەبدوڵا

هه‌مووی گله‌یی هه‌یه‌، ئه‌ی حزب گله‌یی له‌ کێ بکات ؟!

مەلا بەختیار

كێشەی حزبەكان و تێگەیشتنی سەردەم

ئەحمەد محەمەد سەعید

کرێکار لەدیدی یاسای کاری ئێراق

مەلا بەختیار

بۆ مێژوو..یەكێتی بەرپرسەكانی وریاكردەوە

زیرەک کەمال

مەزڵوم عەبدی و ئەردۆغان

کەمال محەمەد

كورد لە كوێی هاوكێشەكاندایە؟

سامان سنجاوی

رێكخراوه‌ دیموكراتیه‌كان‌و چواره‌مین كۆنگره‌ی یه‌كێتی

پارێزەر لوقمان مستەفا ساڵح

یەکەم هەنگاو بەرەو دیکتاتۆریەت

کنێر عەبدوڵا

ده‌ خاڵی پێشنیارکراو؛ له‌ پێناو کۆنگره‌یه‌کی جیاوازدا

شاناز هیرانی

چاره‌نوسی داعش دوای كوژرانی ئه‌بوبه‌كر به‌غدادی!!

هاوڕێ توانا

پرسی شه‌ریک‌و کێشه‌ی ته‌ریک

کەمال محەمەد

فیدڕاڵیزمی هەرێم و ترس لە هەمواری دەستور

فەریق حەبیب

خۆپیشاندانەكانی عیراق لە كوردستان دووبارە دەبنەوە؟

سەرتیپ جەوهەر

بەغدا ئاڵۆزو كوردستان ئاڵۆزتر

شاناز هیرانی

ژنانى شه‌ڕڤان، پێناسه‌يه‌كى تر بۆ ژنى كورد

عه‌لی ساڵح عه‌لی

ئایا سەرژمێری دانیشتوانی 2020 لە هەرێم ئەنجام بدرێت یان نەكرێت

تەها سلێمان

جەنگاوەری پاک

ئازاد عەلی

بەراوردێكی رەخنەگرانەی هەڵوێستی بیرمەندانی جیهان و كۆنگرێسی ئەمریكا و حیزبە كوردستانیەكان

کاردۆ عوسمان هەورامی

داهاتووی داعش و تیرۆر دوای كوشتنی بەغدادی

مەلا بەختیار

عێراق؛ دوو فەلسەفەی سیاسی نەكڵۆك!