تەندروستی

ئەگەر منداڵەكەت زمانی دەیگرێت، ئەم چارەسەرانەی پێویستە

10/07/2019


چاودێر: تابان رەزا
 زمان گرتن یەكێكە لەبەربڵاوترین حاڵەتەكانی زمان و ئاخاوتن كە توشی منداڵ دەبێت لەقۆناغە سەرەتاییەكانی منداڵیدا، وئەم حاڵەتە لەڕەگەزی نێردا زیاتر بەراورد بە ڕەگەزی مێ، ئەم گرفتە دەبێتەهۆی توشبونی تاك بەگرفتی دەروونی، هەڵچوون، پیشەیی و هەروەها خوێندن،ئەگەر لەكاتی خۆیدا چارەسەری پێویستی بۆ نەكرێت لەگەڵ زیادبوونی تەمەن گەشەدەكات و نیشانەی دیكەی تیادا دەردەكەوێت بەمەش حاڵەتەكە زیاد دەكات و چارەسەركردنەكەی قورستر دەبێت.
زمان گرتن (التأتأە ) Stuttering
زمان گرتن بریتییە لەشڵەژانی پاراوی‌(گلاقە) لەقسەكردندا دەردەكەوێت لەشێوەی دووبارەبوونەوەو وەستان ودرێژكردنەوەی نائاسایی لەپیت یاخود وشە، لە دەرئەنجامی بوونی گرژی لە ماسوولكەكانی هەناسەدان ودەربڕین.
نیشانەكان ودیاردەكانی زمان گرتن
•نیشانە سەرەكییەكان
1. دووبارەكردنەوەی پیتەكان یاخود بڕگەكان وەك (دا دا دا – دایكە) (قو قو قو – قوتابخانە).
2. درێژكردنەوەی دەربڕینی دەنگی پیتەكان وەك (سسسسس – سەیارە)  (مممممممم– مامۆستا) .
3.وەستان لەكاتی قسەكردندا دەرئەنجامی دەرنەچوونی هەوا لەكاتی هەناسەدانەوە و دەبێتەهۆی گرفت لەدەرچوونی دەنگی پیتەكان، كە لە 2 چركە زیاتر بخایەنێت پاشان دەرچوونی كتوپڕی وشەكان بەسەر یەكەوە.

•‎ نیشانە دووەمینەكان:
1.‎ نیشانەی جەستەییە – ڕەفتارییەكان:
‎- بوونی گرژی ماسولكەكانی دەم و چاو وزمان و پەلەكان لەكاتی دەربڕیندا، هەروەها سوربوونەوەی دەم وچاو و مل.
‎- زمان دەرهێنان و جووڵەی زۆری زمان لەناوەوەو دەرەوەی دەم لەكاتی زمان گرتندا.
‎- جوڵەی توندی شان و مل لەكاتی زمان گرتن.
‎- نارێكی لەئاستی دەنگدا و بەرزبوونەوەو نزم بونەوەی نائاسایی لەدەنگدا.
‎- نارێكی لەهەناسەدان وەك وەستانی هەناسە و خنكاندن یاخود هەناسەی خیرا لەكاتی قسە كردندا.
‎- نینۆك خواردن یاخود دەست خستنە سەر دەم لەكاتی قسەكردندا.

2.‎ نیشانە دەروونییەكان:
‎- دڵەراوكێ و شەرم و ترس لەكاتی قسەكردندا، كە ئەم حاڵەتانە دەبێتەهۆی زیادبونی حاڵەتی زمان گرتن.
‎- بونی خەمۆكی لەهەندێك كاتدا.
‎- توڕەبوون و كاردانەوەی توند بۆ شتەكان.
‎- بڕوا نەبون بەخود بەتایبەتی لەقسەكردندا.
‎- لاوازی كۆمەڵایەتی و دوركەوتنەوە لەچالاكی كۆمەڵاتی بەتایبەت ئەو چالاكییانەی پێویستی بەئاخاوتنە.
‎- دابەزینی ئاستی خوێندن لەهەندێك حاڵەتدا و بەشداری نەكردنی چالاكییەكانی ناو پۆل.
‎- بەدەست نەهێنانی‌ نمرەی‌ شیاو بەتایبەتی‌ لەتاقیكردنەوە زارەكییەكاندا كەئەمەش لێكەوتەی‌ دەرونی‌ دەبێت.

‎چارەسەرەكانی حاڵەتی زمان گرتن:
1- چارەسەری پزیشكی: پاش دەستنیشانكردنی حاڵەتەكە، پزیشكی پسپۆری دەروونی هەڵدەستێ بەپێدانی دەرمانی پێویست بۆ هاوكاریكردنی حاڵەتەكە و چارەسەركردن (بەپێدانی‌ چارەسەری‌ دەرمانی‌ بۆ چالاككردنی‌ سەنتەری‌ قسەكردن لەمێشكدا) و كەمكردنەوەی ئەو گرفتە دەروونییانەی بوونەتە هۆی زیادبوونی حاڵەتی زمان گرتن و سود وەرگرتنی زیاتر لە ڕاهێنان.
‎2- چارەسەر بەڕاهێنان: ئەمجۆرە چارەسەرە ڕۆڵێكی سەرەكی دەبینێت بۆ باشبوونی حاڵتەكە و دەتوانین بڵێین چارەسەری سەرەكییە بۆ زمان گرتن كە لەلایەن پسپۆری زمان و ئاخاوتنەوە پێشكەشدەكرێت، لەڕێگای پێوانەكردنی حاڵەتەكە و دیاریكردنی ئاستی گرفتەكە بەپێی پێوانەی ئامادەكراو بۆ زمان گرتن پاشان دانانی پلانی چارەسەركاری بەڕاهێنان پێكردنی ئەندامەكانی هەناسەدان و دەربڕین و زمان و هەروەها پێشكەشكردنی ڕاهێنانی مێشك تایبەتی بەقسەكردن بۆ بەرهەم هێنانی ئاخاوتنی دروست لەمێشكەوە.
3- چارەسەركردنی دەروونی :  لەبەرئەوەی گرفتە دەروونییەكان هۆكارن بە توشبون بەزمان گرتن هەر بۆیە دەبێت چارەسەری گرفتە دەروونیەكان بكرێت بەپێی رێگاكانی چارەسەركردنی دەروونی كە گونجاوبێت لەگەڵ تەمەنی حاڵەتەكە، جگە لەدروستكردنی متمانە بەخۆبوون و لاوازی كۆمەڵایەتی كە رۆڵ دەبینن لەباشتربوونی حاڵەتی زمان گرتن.
‎4- چارەسەری رەفتاری: لەبەرئەوەی حاڵەتی زمان گرتن كۆمەڵێك شڵەژانی رەفتار لەگەڵ خۆی دەهێنیت بۆیە دەبێت ئەوجۆرە چارەسەرە پێشكەشبكرێت، جگە لە بەكارهینانی تەكنیكەكانی چارەسەری ڕەفتاری بەشێكە لەچارەسەركردن بۆ بەهێزكردنی و پاڵپشتی كردنی حاڵتەكە.
‎5- چارەسەری خێزانی: خێزان بەشێكی گرنگە بۆ چارەسەری گرفتەكانی منداڵ لەرێگای پێدانی ڕێنمایی دروست بۆ چۆنێتی مامەڵەكردن لەگەڵ حاڵەتەكە.

زمان گرتن ئەگەر چارەسەركردنی پێویستی بۆ ئەنجام نەدرێت لەكاتی خۆیدا لەگەڵ زیادبوونی تەمەن گەشەدەكات و نیشانەی دیكەی تیادا دەردەكەوێت بەمەش حاڵەتەكە زیاد دەكات و چارەسەركردنەكەی قورستر دەبێت.

سەرچاوە:  دینا عباس نیعمت - ماستەر لەپەروەردەی‌ تایبەت
‎                                               لەسەنتەری تەندروستی دەروونی